Kanîya Şîrê Kurmancîyê

                                                                   Dekolonîzasyon ne metafor e

Dilawer Zeraq

Pirî caran, em dikevin hewla bibîrxistinê û çavên me di hişê me de bîran ava dike; ev bîra di hişê me de avabûyî, carinan ko ye; loma jî em dihizirin û dibêjin, heke em têkevinê, dibe ku kobûn û bêavîya wê me têxe nav tenêtîyeke bîrkor û em tê de bifetisin; carinan jî heta serî tije ye ew bîr; vê carê jî em dikevin nav ponijekê û dibêjin; heke em têkevinê, dibe ku têravî û tijebûna wê me bikêşe nav kûrahîya xwe û em tê de bifetisin. 

Behs jê; bîra çandî û zimanî ye, kelepûr û dekolonîbûn e.

Çanda zimanî û kelepûr; a ku di roja îroyîn de dê bibe sedema heqê gotina gotinekê, dê bibe bayîs û hîma hebûnê, dê bibe rêbera siberojê, dê bibe serstûna mayîna di roja îroyîn de. A ku dê berê me ji kolonîbûn û ji bindestîya jixweşermker û qûnbelot(!) dûr bixe…

Ew çanda ku em rengê wê tenê di kilamên dengbêjîyê de, di berhemên folklorê de û di bîranîn û bibîrxistinên qewamên dîrokî de teng û asê dihêlin.

Ew çanda ku wekî avanîyeke vebestîner li rastê û li benda me ye û hey diqîre û dibêje ez im ew bibîrxistin (yanî girêdana bi rabirdûyê re), ez im ew zanav (yanî hêmakirina polîtîk) û ez im ew seraqetî û hertimîyeke çandî (yanî avakirina kelepûrê).

Lê na. Ew çi ye îcar! Kevnûkotên dîrokê. Lipaşmayî. Paşdemayî…

Loma ye;

Em xwe didin erdê û pêdagirîyê dikin. Em bi biryar in! Em ê wêjeya xwe, bi taybetî wêjeya xwe û di ber re jî muzîka xwe, bigihînin ast û reng û rungê cîhanê…

Ma çi kêmasîya me heye ji gelên din. Ma ne, ê me jî bajarên me hene, tew em jî di nav pergaleke kapîtalîst de dijîn…

Em tenêtîyên xwe ên jîyana li bajaran wekî boranekê, wekî tinazpêkirinekê, wekî lihevçûnûhatineke dorvegerî têxin nav vegotin û vegêrana xwe a wêjeyî û em ê wêjeya xwe ji wêjeya cîhanê kêm nehêlin… Ka me çi kêmasî heye ji gelên dinyayê…

Na em bajarî ne. Em jî modern in. Me jî bar hene. Me jî cafe hene. Em ê rengê dinyayê bidin xwe; em ê bibin wekî serdestên xwe.

Na û sed û bîst car na!

Dengek heye di hundirê me de. Em ê dengê xwe bidin xwe.

Rengek heye di ruhê me de. Em ê rengê xwe bidin xwe.

Em ê di cîhana watedarîyê de bawerî bi hêza vebestîner û yekker a çand û kelepûrê bînin.

Em ê di biwara vegotina wêjeyî de, bawerî bi bîrê bînin. Bîra kelepûrê. Bîra dîrokê. Bîra bavûkalan. Bîra jîyanê.

Em ê ji bo dûrketina ji bindestîyê û dekolonîzebûnê, bi saya sembolên çandî û neteweyî, di bîra xwe de cîhaneke wateyan ava bikin da ku karibin li pêşberî hev jî bi edalet û mafda bin.

Em ê bawerî bi helbesta “Wisa Tê Bîra Min”* bînin.

Em ê helbest û çîrok û romanên xwe ên ku behsa bîra bindestîya me dike, li xwe nekin wek nostaljîyekê û ji wan mexdûrîyeteke xweşîda hîs nekin û em ê bi jixwefedîkirinê, xwe ji xwe dûr nexînin.

Û em ê guh bidin Bereh ku dibêje, “Wisa tê bîra min/Em çar bira bûn/Berîya çepera me birûxe/Li maleke bêhewş” ku Bereh gazî me dike da ku em careke din vegerin hewşa xwe. Hewşa ku di bîrê de ye. Û dibêje Bereh, “Em bi hemdê xwe mezin dibûn/Ew şîrê Kurmancî/Ku me dimêt li hundir” Û mal ew mal e ku bîr di hewşa wê de ye.

Û ‘şîrê Kurmancî’ ku her berê me dide rengê ruhê kurdbûna bihemd, asayî, xwezayî û mirovane. Û di hebûn û mêtinê de ‘wekxwe’ ye û destê qirêj ê kolonîzkirinê negihîştiyê.

De ka werin, em biçin.

Em biçin ser wê kanîyê.

Kanîya ‘Şîrê Kurmancî’yê.  

*Helbesteke Seyda Berken Bereh. (Navê helbestê bi xwe jî ‘bîra’ hewce dide ber me da ku em bêtirs têkevinê)

rewşen

Ji me re maye ku em wê şi’îrê li xwe bikin “welat”…

Welatê ku hey nalîyaye di bin postal û şûnpêyên kolonyal de û şa’îrê me ew wekî “birin û kêmkirina ji qîmeta dêya me, yanî welat” bi lêv kiriye…

Welatê ku di helbesta wî de her hebûye wek sînorê terîtoryal

Welatê ku mirovên wî ji xwe re gotine, “Kî ne em!”

Welatê ku bi vê pirsê bêtir hay li xwe bûye. 

Şa’îrek çendî dikare bibe şa’îr

         Dilawer Zeraq

Heke nav li te Cegerxwîn be; şi’îr û şa’îrî bi te û bi şi’îrên te re teqlên xweserî xwe li xwe dabe; heke piştî te rengûawayê şi’îra kurmancî hew karîye kirasê xwe î berê li xwe bike û hew karîye xwe bide paşperdeya form û dirûvê danandî ê klasîk; û te şi’îra kurmancî ji “klasîkîya klasîk” bêrî û rizgar kiribe, helbet tu yê ‘bibî Cegerxwîn’ û mohra xwe li dem û serdemeke bixî.

Ma şa’îrî têr dike?

Na, helbet şa’îrî tenê têr nake…

Erê, divê tu wekî şa’îrekî li banên esmanan neyî daleqandin û di barûyên berzûbala de neyî jibîrkirin û navê te li ser zimanên zengargirtî de her û her neyê cûtin.

Erê, divê tu bibî hozan, erê ha, divê tu bibî hozan!*

Tu bibî hozan, da ku gelê te karibe di dîlan û şahîyan de, bêje, “niha jî, wê stranbêjên me ji hozanê mezin Cegerxwîn helbestekê bixwînin.”

Na, em ê bi vê pênasekirinê jî nexapin.

Helbet, em ê bizanibin: Hozanê ku dê helbesta wî bê xwendin, şa’îrek e; ne gelê wî, lê wî bi xwe navekî gir û qerase, Cegerxwîn, li xwe kiriye; û rîtm û muzîk û ahenga gel, çand û dîrok û folklora xwe di şi’îrên xwe de bi cîûwar kirine;

Ji me re çi maye?

Ji me re maye ku em wê şi’îrê li xwe bikin “helbest”…

Helbesta ku hem dibe besteke hilbûyî di gîyanên gelê xwe de û tofanan li ruh û can radike.

Helbesta ku hem dibe reng û dengê jîyan û gîyanên kurdewar, hem jî dibe ahengek di bedenên ku êş û şahî di heman demê de hewandine; û axir dibe bangkirina kêf û bextewerîyan, qîrîna êş û azaran...

Ji me re çi maye?

Ji me re maye ku em wê şi’îrê li xwe bikin “welat”…

Welatê ku hey nalîyaye di bin postal û şûnpêyên kolonyal de û şa’îrê me ew wekî “birin û kêmkirina ji qîmeta dêya me, yanî welat” bi lêv kiriye…

Welatê ku di helbesta wî de her hebûye wek sînorê terîtoryal

Welatê ku mirovên wî ji xwe re gotine, “Kî ne em!”

Welatê ku bi vê pirsê bêtir hay li xwe bûye.    

Ji me re çi maye?

Ji me re maye ku em; zimanê ku wî ji esmanan daxistiye erdê,* di jîyana heyî de car din heyî kiriye û warekî şênber û xuya jê re çêkiriye, di devê xwe de wekî aşê betalan negerînin û wî zimanî li xwe bikin kana gerandina peyva kurdayetîyê.

Ji me re maye ku em bi zimanê sloganîk û qîrewar ku wî afirandiye, siyaseta xwe a welathezîyê bigihînin asta helbesta wî.

Îcar ku em car din vegerin ser sernavê nivîsara xwe û em ji xwe bipirsin û bêjin, “Şa’îrek çendî dikare bibe şa’îr?”

Em ê karibin bêjin;

Heke tu Cegerxwîn bî; helbet, tu yê bo hest û qîrîn û hawar û şahî û êş û keser û hemû hêmanên hebûniya gelê xwe bibî Ceger û tu yê Xwîna ku li wan hatiye bexişandin di şi’îrên xwe de bi cîûwar bikî, şûngeheke li gorî gelê xwe û bi ya dilê kesê kurd daynî û wê şûngehê di axeke terîtoryal de cî bi cî bikî û helbet; dê gelê te şi’îrên te li xwe bike helbest û wekî dîyarîya te ya nayvegerandin xwedîtî lê bike û bi hebûnîya xwe re li mil û pişta xwe bar bike û veguhêzîne siberojeke asogeş.

Û helbet em ê karibin;

Li xwe vegerin û li şa’îrê ku helbesta ruhê me, helbesta zimanê me di hebûnîya me de bicîûwar kiriye, binêrin; silaveke ji milkê dil lê bikin û a soxî em ê karibin bêjin; şa’îrek ancax dikare temet gelê xwe bibe şa’îr; û şa’îrek ancax dikare temet Cegerxwîn bibe şa’îrê gelê xwe.

* Ho: Li hin herêmên kurmancîaxêv bi wateya ‘deng-dengê bilind’ tê bikaranîn. Hozan jî wekî kesê ku ku dizane deng bide tê pênasekirin.

** Jêgirtina ji Arjen Arî ku digot, “Cegerxwîn kurdî ji esmanan daxist erdê.”

*** Weşanên Lîsê, di van dem û pêlên dawî de, hemû helbestên ‘şa’îr Cegerxwîn’ di du cildên ku pir bi pûtepêdayî li çapê hatine xistin, belav kir û car dî derpêşî çav û dil û mêjî û dîrok û çand û wêjeya; yanî hebûniya kurdan kir.

Romana Herimî û Şopa Ji Me Mayî / Dilawer Zeraq

Bavên Bakurê Keskesorê dibêjin; 
“Hesûdî û xayînîyê pergala qewmekî belawela kir û mala me şewitand.”

Keç û kurên Bakurê Keskesorê dibêjin;

“Em ê hilnegirin têkçûnên we ku we wekî qeder ji me re hilbijartine.” 

Na! Dibêjin keç û kur, “Na, wiha hatîye wê wiha neçe!”

Na, sed û bîst car na! “Siwar hatiye wê peya biçe!”

Sal û nîvek berê û şeveke têr kêfxweşî bû.

Bawer Rûken li pêşberî min rûdinişt, Yildiz Çakar li tenişta min û me şekirên wêjeya kurdî dişikandin... Min pirsî ji Bawerî; “Biracan, tu niha li ser kîjan karî yî?” Li min vegerand; “Ez niha li ser romanekê dixebitim, van rojan ez ê bispêrim weşanxaneyê.” Ez ji xwe re bişirîm. Bawer, hay jê tunebû ka çima ez dibişirim. Halbûkî min jê pirsa karê ku mirov pê pere qazanc dike, kiribû…

Nîv saet di navê re neçû, agahîya ku min hilda, ji min re digot; “Tu ji karê xwe yî mamostetî hatî avêtin…”

Û piştî sal û nîvekê, Romana Bawer Rûken, a bi navê Herimî, derket û romanê ji min re got; ““Kar ew e ku şopek ji te bimîne, ne ew e ku pere ji te re bihêle…”

Herimî, romana serûbinohevkirina herimîna civaka kurd e. Roman, ji çend alîyan ve berê xwe dide civak û kesîdeyên kurd û herîmînên ku nekarîne xwe di taldeyên dîwarên qedexekirinan û di berqefên şikeftên tarî ên gerdîşî de xwe vedizin, aşkera dike û tîne li nav çavên me dixe. 

Serê pêşîn min divê bêjim; ji bo berhemeke wêjeyî ku di hindava xwe de serkeftî û di tala xwe re têr û tije ye, çênabe ku mirov rabe ji bo wê peyvên ‘pesnên pûç’ bide dû hev û wê bike kelûmeleke berrizînê a populerîteya kapîtalîst...

Romana bi navê Herimî, bi kolana beşek ji bîra trajîk a kurdan hiş li me şîyar dike û em pêşî ji vê şîyarbûnê hinekî aciz jî dibin. Ji ber ku tem û meyla me her tim li ser jibîrkirinê ye… Lê Herimî, bi biryar e, ew ê alîyên me ên paqijmayî, yanî êşên me, digel herîmîbûna me ku bi destkarîyeke dereke li me hatiye genîkirin, bîne dayne ser sifreya me, pêşbergeha me û car din car din hiş li me şîyar bike… 

Robozik, hêrs û cegerdarîya gelê Bakurê Keskesorê, zilm û zordarîya Dewleta Mîrkutyayê ku êdî ew dikare ji bo xwe bêje, min pênaseya ‘zilma qedîm’ heq kiriye û kevirên ku di destê zarokan de ne û berpêyî zilmê difirin û hey difirin… Na, ên ku difirin ne tenê kevir in, di heman demê de, serhişkîya gelê Keskesorê ye ku tu gule û bombe nikare wê bişikêne. Û sî û çar zarokên ku li dara hêjîrê bûne mînak… Ku ew ê her û her zinaran qul bikin û car din û car din şîn bibin…

Û zarokên Bakurê Keskesorê ku di çav Dewleta Mîrkutyayê de, ne ji vê dinyayê ne û gotina wan; “ev zarok hêjayî mirinê ne.”

Lê zarokên Keskesorê, ji bo vê gotina Dewleta Mîrkutyayîyê, ji bo pêkanînên wan ên di haveyna xwe de herimî, pirsa ‘çima’yê ji xwe û ji wan nakin… Minet li wê dera hanê ye û sekinîna li ser vê pirsê, ne hêjayî dilrehmîya dayikên wan ên êşhewîn û xemxur e. Loma jî zarokên Bakurê Keskesorê, li ser gotinên ‘bav’ dimînin ku ew ê bi lixwemikurhatinekê li me aşkera bikin ka ‘çima ye’ ev zilm û zordestîya ku em dibêjin qey êdî ew ê neqede…

Bavên Bakurê Keskesorê dibêjin; 

“Hesûdî û xayînîyê pergala qewmekî belawela kir û mala me şewitand.” (r, 15)

Keç û kurên Bakurê Keskesorê dibêjin;

“Em ê hilnegirin têkçûnên we ku we wekî qeder ji me re hilbijartine.” (r, 15)

Na! Dibêjin keç û kur, “Na, wiha hatîye wê wiha neçe!”

Na, sed û bîst car na! “Siwar hatiye ew ê peya biçe!”

Roman, bi neyînkirineke bi vî rengî, dest pê dike kêlî bi kêlî, bêhna herîmînên ku di hişê me de li me genî bûne, dixe bêvila me.

Paşê? Paşê pîrozwerîya zarokê kurîn û nûra Xwedê ku ji zikmakî ve li ser serê wî xeleka xwe çêkiriye û hey şewqa xwe dibirûsîne; û ew zarokê kurîn ku her tim ‘kumsor û efendî’ ye. Û wekî heyînekî mezinbûyî, bav û kalên ku di romanê de wekî bîr û hafizeya dîrokî a bêhnpêketî a civakê didin der, bi şanek û têşanên wekî ‘ketina nav dest û pêyan’, ‘gû’ û ‘mîz tê de nesekinîn’ û ‘qûnsistî’ û bi palpiştîya biwêja ‘Ban qul be binban şil e’ amaje bi ‘herimîna avê a ji kanîyê de’ dike… Loma jî, bavê di romanê de heyî, zarokekî mezinbûyî ye ku hay ji ‘hezê’ tune û jin milk e û hewî jî her ji bo bikaranîna hêzê ye ku dê li ser jina heyî were sepandin. 

Û gotina kalê Zoyî (ew ên ku em ji wan re dibêjin; kirîv); “Ew gûyê ku ez qal dikim navê wî hafize ye”… (r, 37)

Roman bi vê gotinê hişê me li me hişyar dike ku di wextekî de desthilata Dewleta Mîrkutyayê gotibû; “Me zo zo paqij kirin man lo lo”

Û paşê? Paşê jî jin. Wekî hurmet, wekî destirman, wekî heyîna ku zarokan tîne, wekî hewî, wekî mê ya ku ji bo nêran hatiye bexişandina da ku hema baz din ser û paşê jî bazdin ser xwe… Û jin, wekî keça ku bav li xwe diherimînin! Û di pênaseya xwe de, bav; nikarin tu pênase ji bo bavê xwe bikin û em pêşanazîyê daynin alîyekî, qet û qet bi wan ne xweş in jî. 

Û dîsan neyînkirineke ku ‘mê’ya di bin ‘qûnsistîya’ bav û kalan de pelişiye û hatiye çewisandin. Û şelafîya bav. Û mocên kalo ku hema di her ‘bêxîretîyê’ de radibe û ‘hêzê’ li xwe dike bexş…  

Û herimîna ‘nêrane’ ku ji ‘qûnsistîya’ xwe aciz e û dide dû ‘tirên ku di qûna wî de nemane’ û berê xwe dide ‘qûna nêrzarok’… Hosteyê tamîrê ku çav berdide qûna zarokê di dikana wî de wek şagirt e; û dixwaze bigihîje rojên xwe ên ‘tirşidiyayî’…

Û evîna şaş û cînegirtî a nêrane… Ku ew mêr e û loma jî jin bexş e jê re. Lê çand û ziman û heyîn jê re ne xem e. Bêhna jinên civaka wî jê re ne xem e. Wî daye dû bêhna kulîlkên dûr î deraz… Wî daye dû kirasgewrîya rewşedar… Û ew guh nade gotina, ‘Nenêre li bejn û kirasê binêr li esl û binyadê’ Xortê ku nav li tem û dozîna xwe a heywanî dike, ‘evîn’, hey xwe bi keça ku alîgirê Dewleta Mîrkutyayê ye ve dizeliqîne û paşê jî qûn lê dide der û jê nayê ku çema stûyê xwe jî bixurîne.

Û Dewleta Mîrkutyayê ku guhên têkoşeran jêdikin, destdirêjîya jinan dikin û halê nemayî tînin serê cendekan, car din hişê me yî ku di bîr û hafizeya nêr a herimî de asê maye, li me şîyar dike û em car din li xwe dizivirin û ji xwe re dibêjin; çi jin çi mêr, kî pêk bîne, bi çi awayî dibe bila bibe, desthilat; ‘Nêr e, law! Nêr e gidî…’

Romana Herimî, dengê qurequra zikê civakekê ye ku navê wê Bakurê Keskesorê ye. Romana Herimî bi dengê xwe yî ‘rengherimî’, me li me şîyar dike û dibêje; bibihîsin vî dengî, ev deng dengê herimînê ye, do li me bû ‘ava gewimî’ sibê wê li me bibe ‘bêhna genî’. Loma jî digel hemû tiştan, digel hemû liberrabûn û têkoşînan, qirêj û qilêrîyên ku ji bav û kalan de di zikê vê civakê de maye, divê were valakirin û vereşandin. An na, dê rojek were û em ê jî ji zarokên xwe re bêjin; “Me nanê bêxwey dixwar lê tirên şor î şidiyayî dikir”…

Û şêwaz û zimênîya romanê; mîna balkişandinekê ye ku ji me re dibêje: “Çi gava me zimanê xwe li çîroka xwe, li borîroja xwe, li bavûkalên xwe, li ezîtîya xwe a serwerîhez nekir sedemek û me ew kir kirûyekî jixwe, wê hingê em ê karibin bêjin, aha va ye ha, gurçika te xwaro!”

Loma jî; piştî vê gotina ‘gurçika te xwaro!’, tu tişt, tu serdestî, tu pêkhate, tu kes dê nikaribe “şopa ji me mayî paqij bike.”