deqa gîyan

                                        deqa gîyan

         dilawer zeraq

-      

-        dayê tu yê vê carê berê xwe bidî kîjan alî?

-        ………………

-        dayê… ka te negot… tu yê îro kîjan alî wek gora dêya xwe bineqînî…

-        hema wek her gavê… gîyanê min ez bi kîjan alî ve birim… keça’m… ez ê bi wî alî ve biçim…

-        ………………

-        aha va ye, vê carê gîyanê min… te dît… berê min da bi alî rojhilatê ve…

-        dayê ma te hefteyek berê jî… te berê xwe dabû bi alîyê rojhilatê bajêr ve…

-        keça’m de ax e… gîyan e… zêdetir... bi wî alî ve dibe…

-        dayê ez dibêjim qey… dilê te rojhilatê dixwaze loma… darên lê şîn hatî şîrîntir in… di ber dilê te de…

-        qet dibe… keça’m…

-        dibe… dibe… tu dizanî dêya te li ku derê veşartî ye…

-        dêya min li her derê ye… keça’m… min çend car ji te re gotin… her der gora wê ye… li her beşeaxa em li ser… gîyanê wê… şîrîn… vîna wê… xurt… hezkirina wê…germ… jinbûna wê… bedew… dêtîya wê…

-        dayê ma te negot dêya te… çûye şer…

-        e… keça’m…

-        ………………

-        şerê rûmetê… berxwedanîya serdemê… avakirinê… nûjiyanê… teqîyaye… jinejîyan… belavî her derê…

-        dayê… îcar çima dêtîya dêya xwe tînî dixî nava vê çîrokê…

-        ………………

-        çîrok… qey tu dibê hemû tiştên min ji te re gotin… çîrok in… e keça’m… te got qey wisan e…

-        na yadê, min ne wisan got… yanê wekî qalkirin çîrok…

-        e keça’m… wê çend sal dêtî li me kir… besî me ye… jixwe… paşê jî bû dêya axê…

-        ………………

-        Dilar… dêya min… û hevrêyên wê… şûştin…bi hev re… dilê xwe… di axa em li ser… çandin… dara jîyanê… av dan… xwîna xwe…

-        dayê… bes êdî… gelek sal di ser te re bihurîne… va pişt jî li te xûz bûye… her pêncşemîyê tu xwe li van çolan diqewimînî… misînek didî destê xwe… hey avê direşînî… li derûdorê… bes êdî… ji xwe vegere… 

-        ………………

-        na, keça’m… wan çilk… di canê xwe de nehişt… reşand… li ser vê axê… mîna avê… xwîn… çandin… dara jîyanê…azadîyê…

-        ………………

-        ez ê jî…

        erê keça’m… erê Arîna min… ev çend rojên dawîyê ne… her û her… axaftina ku di navbera min û dêya min de derbas bûye… ne dibêje roj e, ne dibêje şev e, nen dibêje mal e, ne dibêje sibeh e, ne dibêje êvar e, ne dibêje derve ye, ne dibêje nivîn e, ne dibêje hundir e, ne dibêje kuçe ye, ne dibêje xew e, ne dibêje nav ciyê bavê te ye, ne dibêje çarsî ye, ne dibêje xilmaşî ye, ne dibêje sifreya xwarinê ye, ne dibêje şiyarî ye, ne dibêje destav e, ne dibêje mêvandarî ye, ne dibêje trimbêl e, ne dibêje ger û geşt e, ne dibêje civat e, ne dibêje trên e, ne dibêje… tê û xwe li min diqewimîne…

        erê keça’m… erê Arîna min… ev demek e… ev axaftin xwe ji kûrayîya bîra dîrokê difilitîne… û… û di her carê de jî… li min dibe can... dibe deng… ez im… dibêje… deq im ez… li jîyana te… ez im… dibêje… deq im ez… li gîyanê te…

         ez im… naynivîsin im…

Çi tê nivîsîn

Çi tê nivîsîn?

Dilawer Zeraq

Di vê dem û çaxê de

Ku medyaya civakî, bi lezeke ji hespê behrî deynkirî dibeze. Û her xwe daye ber fizildûmanê. Fizildûmanek wisan ku nav lê kapîtalîzm e, li ser navê pêşketina teknolojîk rabûye û bîr û mêjîyan didize. Wisan nebêjin, helbet jêhatî ye di warê dizînê û di warê rizandinê de.

Di vê qonaxa dîrokê de, ku çi kes û sazûmanek destê xwe ber bi me ve dirêj bike, bêguman di binî de ji xwe re li kelk û berjewendîyekê digere, helbet pir tişt hene ku em ê binivîsin. Pir tişt hene ku bi nivîsîn û xwendinê em ê li roja ronkayî nedayî şîyar bibin û car din û car din bikaribin bibînin ka kolonyalîstan çi anîne serê me. Em ê bibînin ka çîroka me çawan ji me hatiye dizîn û hatiye sernixûnkirin.

Û dizîya wan, bi salan e, bi awayekî ji awayan her didome.

Çendî wî alî, serdestên kolonyalîst, li Wanê, festîvaleke muzîkê li dar xist. Festîval ne bi destê dewletê, lê bi destê şîrket û karsaz û maldaran hat lidarxistin. Û me dît, vê carê berê xwe dan rêyeke dîtir. Û beşek ji xwenda û bîrbirên kurd jî li ser navê pêşketinê piştgirîyeke balkêş dan vê yekê.

Erê, serdestên kurdan, vê carê bi rengekî dîtir dest bi dizîyê kirin. Heta dozdehê Îlonê, hebûna me didizîn. Nav lê kolonyalî bû, mêtinkarî bû. Piştî wê, dest pê kirin heyîn û maldarîya me jî dizîn. Nav lê bû post-kolonyalî. Vê carê jî, dest avêtin ruhê me. Dixwazin ruhê me ji me bidizin.

Çima? Ma hewcetîya wan heye bi ruhê me. Belê. Heye. Ne ku ew bêruh in. Ji ber ku ruhê wan têrî wan nake. Ne ku birçî ne. Na. Ji ber ku têr nabin. Loma jî, êdî nav li vê dem û çaxê; neo-kolonyalî ye. Loma jî ruh divê ji wan re. Ji bo ku karibin bimarêsin. Pêşî wan em doşîn. Piştre em mijandin. Niha jî me dimarêsin. Ew ê bixwazin ruhê me bimarêsin. Bi çi? Vê carê ne bi zorê. Bi destê me. Bi tiştên ku dilê me bikêşe, dilê me lê bibije. Û dê kesên wekî stranbêj Rojîn derkevin û ew ê bêjin, “Ji ber ku ji min re gotin tu yê bi tirkî stranan nebêjî ez ji ser dikê hatim xwarê.” ¹

Û em ê bimînin hejmetkar. Li kê? Li kujyarê xwe. Li mijokên xwe. Ew ê dilê me bibijînin xwe. Ew ê her tiştî pêşkêşî me bikin da ku dê ruhê me ji me dûr bikeve û biçe li ser sifreya wan dayne. Em ê bibin dilparsekê wan. Û em ê dest pê bikin lasayî û bizarên wan bikin. Û her wekî Memmi gotî, “Em ê bi rêya dilbijandin û lasayîkirinê bibin pêgirtîyê wan.” ²

Û ew ê huner û estetîkê wekî pêjnkarîyekê pêşkêşî me bikin. Û em ê jî bibin birçîyên wan pêşkêşîyan. Em ê her tim ji wan bixwazin da ku bidin me. Û ew ê her tim bidin me. Ew ê bi dayînên xwe ruhê me bimarêsin. Her ku here dê ruhê me bikeve rengekî din, dirûvekî din. Dê birize û pûç bibe. Û axir… Em ê nebin ew. Lê ew ê jî nebin em. Ew ê zinditî, geşahî, rengînî û safîya ruhê me bimijin; pê xwe geş bikin. Lê em ê êdî ne em bin. Em ê nebin ew jî. Em ê bibin elewatên xwe. Em ê ji bo xwe bibin reşikê şevê. Lê ji bo wan bibin, aferîdeyên ku wan afirand. Aha wê çaxê ew ê ji me hez bikin.

Lê na. Me hezkirina wan navê!

Em ê xwe bi dest wan ve bernedin. Em ê li xwe şîyar bin. Em ê nehêlin ew bi pêkanînên xwe ruhê me birizînin. Em ê nehêlin mirovê kurd bikeve destê wan û bibe elewatê xwe.

Bi çi reng û awayî?

Em ê binivîsin. Em ê dizîna wan. Em ê mêtina wan. Em ê feşkên wan aşkera bikin. Em ê kirina wan, hovîtîya wan binivîsin. Û em ê xwe nekin mexdûr. Em ê serî li xwe rast bikin. Û ruhê xwe li xwe ava bikin. Car din û car din.

Û em ê têbikoşin; bi xwe re û bi pêkanînên kolonyalîst re û “Divê em ruhê xwe, dilê xwe, zimanê xwe û mêjîyê xwe dekolonîze bikin.” ³

Û em ê her û her behsa xwe bikin, behsa çîroka xwe bikin û bi behskirinê jî çîroka xwe li xwe bikin dîrok.

Û em ê her ji hev re bêjin merheba.

Merheba!      

¹ https://www.gazeteduvar.com.tr/kultur-sanat/2018/09/17/rojin-turkce-soyleme-dediler-sahneye-cikmadim/

² Albert Memmi, “Sömürge ve Sömürgeleştirilen İnsan” (Mêtingeh û Mirovê ku Tê Mêtin), Öteki Yayınevi, Ankara, s, 67

3 Aimé Césaire: Gotar Li Ser Mêtingêrîyê, (Bingehên ramanî û dîrokî ên Nîjadperestîya Fransî),Doğu Kütüphanesi, İstanbul, 2005, s, 180

jêgirtin: http://yeniozgurpolitika.net/ci-te-nivisin/

Kanîya Şîrê Kurmancîyê

                                                                   Dekolonîzasyon ne metafor e

Dilawer Zeraq

Pirî caran, em dikevin hewla bibîrxistinê û çavên me di hişê me de bîran ava dike; ev bîra di hişê me de avabûyî, carinan ko ye; loma jî em dihizirin û dibêjin, heke em têkevinê, dibe ku kobûn û bêavîya wê me têxe nav tenêtîyeke bîrkor û em tê de bifetisin; carinan jî heta serî tije ye ew bîr; vê carê jî em dikevin nav ponijekê û dibêjin; heke em têkevinê, dibe ku têravî û tijebûna wê me bikêşe nav kûrahîya xwe û em tê de bifetisin. 

Behs jê; bîra çandî û zimanî ye, kelepûr û dekolonîbûn e.

Çanda zimanî û kelepûr; a ku di roja îroyîn de dê bibe sedema heqê gotina gotinekê, dê bibe bayîs û hîma hebûnê, dê bibe rêbera siberojê, dê bibe serstûna mayîna di roja îroyîn de. A ku dê berê me ji kolonîbûn û ji bindestîya jixweşermker û qûnbelot(!) dûr bixe…

Ew çanda ku em rengê wê tenê di kilamên dengbêjîyê de, di berhemên folklorê de û di bîranîn û bibîrxistinên qewamên dîrokî de teng û asê dihêlin.

Ew çanda ku wekî avanîyeke vebestîner li rastê û li benda me ye û hey diqîre û dibêje ez im ew bibîrxistin (yanî girêdana bi rabirdûyê re), ez im ew zanav (yanî hêmakirina polîtîk) û ez im ew seraqetî û hertimîyeke çandî (yanî avakirina kelepûrê).

Lê na. Ew çi ye îcar! Kevnûkotên dîrokê. Lipaşmayî. Paşdemayî…

Loma ye;

Em xwe didin erdê û pêdagirîyê dikin. Em bi biryar in! Em ê wêjeya xwe, bi taybetî wêjeya xwe û di ber re jî muzîka xwe, bigihînin ast û reng û rungê cîhanê…

Ma çi kêmasîya me heye ji gelên din. Ma ne, ê me jî bajarên me hene, tew em jî di nav pergaleke kapîtalîst de dijîn…

Em tenêtîyên xwe ên jîyana li bajaran wekî boranekê, wekî tinazpêkirinekê, wekî lihevçûnûhatineke dorvegerî têxin nav vegotin û vegêrana xwe a wêjeyî û em ê wêjeya xwe ji wêjeya cîhanê kêm nehêlin… Ka me çi kêmasî heye ji gelên dinyayê…

Na em bajarî ne. Em jî modern in. Me jî bar hene. Me jî cafe hene. Em ê rengê dinyayê bidin xwe; em ê bibin wekî serdestên xwe.

Na û sed û bîst car na!

Dengek heye di hundirê me de. Em ê dengê xwe bidin xwe.

Rengek heye di ruhê me de. Em ê rengê xwe bidin xwe.

Em ê di cîhana watedarîyê de bawerî bi hêza vebestîner û yekker a çand û kelepûrê bînin.

Em ê di biwara vegotina wêjeyî de, bawerî bi bîrê bînin. Bîra kelepûrê. Bîra dîrokê. Bîra bavûkalan. Bîra jîyanê.

Em ê ji bo dûrketina ji bindestîyê û dekolonîzebûnê, bi saya sembolên çandî û neteweyî, di bîra xwe de cîhaneke wateyan ava bikin da ku karibin li pêşberî hev jî bi edalet û mafda bin.

Em ê bawerî bi helbesta “Wisa Tê Bîra Min”* bînin.

Em ê helbest û çîrok û romanên xwe ên ku behsa bîra bindestîya me dike, li xwe nekin wek nostaljîyekê û ji wan mexdûrîyeteke xweşîda hîs nekin û em ê bi jixwefedîkirinê, xwe ji xwe dûr nexînin.

Û em ê guh bidin Bereh ku dibêje, “Wisa tê bîra min/Em çar bira bûn/Berîya çepera me birûxe/Li maleke bêhewş” ku Bereh gazî me dike da ku em careke din vegerin hewşa xwe. Hewşa ku di bîrê de ye. Û dibêje Bereh, “Em bi hemdê xwe mezin dibûn/Ew şîrê Kurmancî/Ku me dimêt li hundir” Û mal ew mal e ku bîr di hewşa wê de ye.

Û ‘şîrê Kurmancî’ ku her berê me dide rengê ruhê kurdbûna bihemd, asayî, xwezayî û mirovane. Û di hebûn û mêtinê de ‘wekxwe’ ye û destê qirêj ê kolonîzkirinê negihîştiyê.

De ka werin, em biçin.

Em biçin ser wê kanîyê.

Kanîya ‘Şîrê Kurmancî’yê.  

*Helbesteke Seyda Berken Bereh. (Navê helbestê bi xwe jî ‘bîra’ hewce dide ber me da ku em bêtirs têkevinê)

rewşen

Ji me re maye ku em wê şi’îrê li xwe bikin “welat”…

Welatê ku hey nalîyaye di bin postal û şûnpêyên kolonyal de û şa’îrê me ew wekî “birin û kêmkirina ji qîmeta dêya me, yanî welat” bi lêv kiriye…

Welatê ku di helbesta wî de her hebûye wek sînorê terîtoryal

Welatê ku mirovên wî ji xwe re gotine, “Kî ne em!”

Welatê ku bi vê pirsê bêtir hay li xwe bûye. 

Şa’îrek çendî dikare bibe şa’îr

         Dilawer Zeraq

Heke nav li te Cegerxwîn be; şi’îr û şa’îrî bi te û bi şi’îrên te re teqlên xweserî xwe li xwe dabe; heke piştî te rengûawayê şi’îra kurmancî hew karîye kirasê xwe î berê li xwe bike û hew karîye xwe bide paşperdeya form û dirûvê danandî ê klasîk; û te şi’îra kurmancî ji “klasîkîya klasîk” bêrî û rizgar kiribe, helbet tu yê ‘bibî Cegerxwîn’ û mohra xwe li dem û serdemeke bixî.

Ma şa’îrî têr dike?

Na, helbet şa’îrî tenê têr nake…

Erê, divê tu wekî şa’îrekî li banên esmanan neyî daleqandin û di barûyên berzûbala de neyî jibîrkirin û navê te li ser zimanên zengargirtî de her û her neyê cûtin.

Erê, divê tu bibî hozan, erê ha, divê tu bibî hozan!*

Tu bibî hozan, da ku gelê te karibe di dîlan û şahîyan de, bêje, “niha jî, wê stranbêjên me ji hozanê mezin Cegerxwîn helbestekê bixwînin.”

Na, em ê bi vê pênasekirinê jî nexapin.

Helbet, em ê bizanibin: Hozanê ku dê helbesta wî bê xwendin, şa’îrek e; ne gelê wî, lê wî bi xwe navekî gir û qerase, Cegerxwîn, li xwe kiriye; û rîtm û muzîk û ahenga gel, çand û dîrok û folklora xwe di şi’îrên xwe de bi cîûwar kirine;

Ji me re çi maye?

Ji me re maye ku em wê şi’îrê li xwe bikin “helbest”…

Helbesta ku hem dibe besteke hilbûyî di gîyanên gelê xwe de û tofanan li ruh û can radike.

Helbesta ku hem dibe reng û dengê jîyan û gîyanên kurdewar, hem jî dibe ahengek di bedenên ku êş û şahî di heman demê de hewandine; û axir dibe bangkirina kêf û bextewerîyan, qîrîna êş û azaran...

Ji me re çi maye?

Ji me re maye ku em wê şi’îrê li xwe bikin “welat”…

Welatê ku hey nalîyaye di bin postal û şûnpêyên kolonyal de û şa’îrê me ew wekî “birin û kêmkirina ji qîmeta dêya me, yanî welat” bi lêv kiriye…

Welatê ku di helbesta wî de her hebûye wek sînorê terîtoryal

Welatê ku mirovên wî ji xwe re gotine, “Kî ne em!”

Welatê ku bi vê pirsê bêtir hay li xwe bûye.    

Ji me re çi maye?

Ji me re maye ku em; zimanê ku wî ji esmanan daxistiye erdê,* di jîyana heyî de car din heyî kiriye û warekî şênber û xuya jê re çêkiriye, di devê xwe de wekî aşê betalan negerînin û wî zimanî li xwe bikin kana gerandina peyva kurdayetîyê.

Ji me re maye ku em bi zimanê sloganîk û qîrewar ku wî afirandiye, siyaseta xwe a welathezîyê bigihînin asta helbesta wî.

Îcar ku em car din vegerin ser sernavê nivîsara xwe û em ji xwe bipirsin û bêjin, “Şa’îrek çendî dikare bibe şa’îr?”

Em ê karibin bêjin;

Heke tu Cegerxwîn bî; helbet, tu yê bo hest û qîrîn û hawar û şahî û êş û keser û hemû hêmanên hebûniya gelê xwe bibî Ceger û tu yê Xwîna ku li wan hatiye bexişandin di şi’îrên xwe de bi cîûwar bikî, şûngeheke li gorî gelê xwe û bi ya dilê kesê kurd daynî û wê şûngehê di axeke terîtoryal de cî bi cî bikî û helbet; dê gelê te şi’îrên te li xwe bike helbest û wekî dîyarîya te ya nayvegerandin xwedîtî lê bike û bi hebûnîya xwe re li mil û pişta xwe bar bike û veguhêzîne siberojeke asogeş.

Û helbet em ê karibin;

Li xwe vegerin û li şa’îrê ku helbesta ruhê me, helbesta zimanê me di hebûnîya me de bicîûwar kiriye, binêrin; silaveke ji milkê dil lê bikin û a soxî em ê karibin bêjin; şa’îrek ancax dikare temet gelê xwe bibe şa’îr; û şa’îrek ancax dikare temet Cegerxwîn bibe şa’îrê gelê xwe.

* Ho: Li hin herêmên kurmancîaxêv bi wateya ‘deng-dengê bilind’ tê bikaranîn. Hozan jî wekî kesê ku ku dizane deng bide tê pênasekirin.

** Jêgirtina ji Arjen Arî ku digot, “Cegerxwîn kurdî ji esmanan daxist erdê.”

*** Weşanên Lîsê, di van dem û pêlên dawî de, hemû helbestên ‘şa’îr Cegerxwîn’ di du cildên ku pir bi pûtepêdayî li çapê hatine xistin, belav kir û car dî derpêşî çav û dil û mêjî û dîrok û çand û wêjeya; yanî hebûniya kurdan kir.